Hayvanların Bilinci Var mı?

21 Ocak, 2021
Yıllar boyunca insan olmayan hayvanların bilince sahip olup olmadıkları tartışma konusu olmuştur. Cevap elbette basit değildir.

Bilinç, üzerine düşündüğümüz o büyük sorulardan biridir. Herkes ondan bahsedebilir, hatta ona kabaca bir tanım verebilir ve hepimiz bilincin var olduğu ve bizim ona sahip olduğumuz konusunda hemfikiriz. Peki ya geri kalan canlılar? Hayvanların bilinci var mı?

Bir hayvanın çevresinde olup bitenlerin farkında olup olmaması, uzun zamandır insanların merakını uyandıran bir şeydir. Yıllar geçtikçe, “bilinç” teriminin kapsayıcılığı, kapsamını yavaş yavaş asla hayal bile edemeyeceğimiz hayvan türlerine açtı.

Neye bilinç denir?

Bilincin tanımı, yalnızca çevreden gelen uyarıcıları işleme değil, aynı zamanda öznel bir şekilde deneyimleme kapasitesidir. Yani bilinçli bir varlık sadece bir nesneyi görmekle kalmaz, aynı zamanda onu gözlemlediğini de bilir.

Beyinde cevaplar arayan sinirbilim, uyaranları hissetme ve duygusal olarak tepki verme yeteneği açısından çoğu hayvan için ortak bir nörolojik temel bulmuştur.

Örneğin, memeliler ve kuşlar arasındaki karşılaştırmalı çalışmalarda, araştırmacılar, her ikisinin de deneyimleri hakkında öznel bir farkındalığa sahip olmak için gerekli mekanizmalara sahip olduklarını ortaya çıkarmışlardır. Bu nedenle, bilinç memelilere özel bir şey değildir.

Öyle ki, 2003’te Cambridge Üniversitesi’ndeki Francis Crick Memorial Konferansı’nda, sinirbilimcilerin çoğu insan olmayan hayvanların bilince sahip olduğunu onaylayan bir bildiri imzaladılar.

hayvanlarda bilinc evrimi

Hayvanların bilinci, insan bilinci ile karşılaştırılabilir mi?

Hayvan bilinci ile ilgili ilk çalışmalar çocuklar üzerinde yapılan testlere dayanıyordu. Gordon Gallup tarafından yaratılan ayna testi en ünlülerinden biridir. Bu deneyde araştırmacılar, hayvanı, sadece aynaya bakarak görebileceği bir leke ile işaretlediler.

Testi geçen hayvanlar – çoğunlukla büyük maymunlar – kendini tanıma davranışı gösterdi. Örneğin lekeyi çıkarmaya çalıştılar, farklı açılardan baktılar veya yüzlerini buruşturdular.

Uyarlanmış ayna testi

Ayna testi, yaygın bir testti, ta ki eleştirmenler birkaç soru gündeme getirene kadar: Temelde, tüm türler dünyayı bizim yaptığımız gibi mi algılıyor? Cevabımız hayır.

Örneğin, bir köpek çevreyle etkileşimde bulunmak için insana kıyasla daha fazla kokuya ihtiyaç duyar. Aynı şekilde, bir yırtıcı kuş neredeyse tüm algısını bizimkinden çok daha keskin olan görme duyusuna dayandırır.

Araştırmalar sonucunda bilincin varlığının ortaya çıktığı bazı türler şunlardır:

  • Köpekler: Alexandra Horowitz, ayna testini köpeklerin koku alma duyusuna uyacak şekilde değiştirdi ve köpeklerin, başkalarının kokusunu kendilerininkinden daha uzun süre kokladıklarını buldu.
  • Kargalar: Çoğu kuş, bizim gibi deneyimlerini görsel yeteneğe dayandırır. Bazı türlerin ayna testini nasıl geçtiğini gösteren videolar vardır.
  • Yunuslar: Yüksek zekaları ile tanınan yunuslar, ayna testini geçen ilk türler arasındaydı.
  • Filler: Yunuslar gibi bu hassas ve karmaşık memeliler de ayna testini neredeyse hiç zorlanmadan geçti.
  • Balıklar: Bulgular henüz yorumlanmamasına rağmen, Mavi Doktor Lapin balıkları aynanın önünde alışılmadık davranışlar gösterdi. Bu davranış kalıpları, türün diğer üyeleriyle sosyal etkileşimlerde gözlenmemişti.

Ayna testini değiştirmek bize insanların ihtiyaç duyduğu anahtarı verdi. Tüm türlerin algısını aynı modeli baz alarak oluşturamazsınız. Bu, etoloji için büyük bir ilerlemeydi ve gezegendeki insan üstünlüğünün gittikçe daha az sürdürülebilir olduğunun bir göstergesiydi.

sarılan zebralar

Peki, hayvanların bilinci var mıdır?

Tüm kanıtlar cevabın evet olduğuna işaret ediyor. Hayvan hakları grupları, insan olmayan hayvanların acı çektiğini gösteren çalışmalarla kılavuzluk etti. Bunu yaparken, onlara karşı empati duygusunun temelini attılar.

Ama elbette burada bitmiyor. Araştırmalar, hayvanların bilinçli olduklarını ortaya çıkarmakla kalmadı. Ayrıca birçoğunun bizimkine çok benzer davranış ve duygular sergilediğini de göstermiştir. Örneğin, bazıları adalet duygusu, empati duygusu ve hatta ölüme dair bir anlayış sergilemişlerdir. Bu nedenle, bizim kadar hisseden canlılar olabileceklerini inkar etmek imkansızdır.

Berry, J. A. (2017). The Elephant in the Mirror: Bridging the Brain’s Explanatory Gap of Consciousness. Frontiers. https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fnsys.2016.00108/full

Morrison, R. (2018, 10 enero). Precocious development of self-awareness in dolphins. Plos One. https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0189813

Waal, F. B. M. (2019, 7 febrero). Fish, mirrors, and a gradualist perspective on self-awareness. Plos Biology. https://journals.plos.org/plosbiology/article?id=10.1371/journal.pbio.3000112